فرهنگ و ارتباطات

برای آنان که خواندن را تا حد ممکن و نوشتن را در حد ضرورت می پسندند.

 
ساعت ٩:٢٦ ‎ب.ظ روز جمعه ۱۸ دی ۱۳۸۳   کلمات کلیدی:

                           

 

 

نظريه و پژوهش در ارتباطات بين الملل

 

مولف:استيفن .دي . مك دوول

 

تلخيص:سيد حسين شرف الدين

 

- بررسي ارتباطات بين الملل زمينه مطالعه موضوعاتي را فراهم ساخته است: مطالعات پروپاگاند ، جريان نامتوازن اخبار و سرگرمي ها ميان كشورها، تسلط هاليوود در توليد و پخش برنامه‌‌‌‌هاي تصويري در جهان، عوامل زيربنايي‌ و ملزومات ظهور موسسات فرستنده ديجيتالي بزرگ(همچون مخابرات، نرم افزار و كمپاني هاي رسانه‌اي آن‌لاين)، نقش دولت در شكل‌گيري رسانه‌هاي ملي،نقش سازمان‌هاي بين‌المللي در شكل دهي به صنايع، جريانات و كاربردهاي رسانه‌هاي جهاني.

- تسلط موسسات رسانه‌اي بر افراد، فرهنگ‌ها و سياست‌هاي فرامرزي (= امپرياليسم فرهنگي يا رسانه‌هاي فرا مليتي) سوالات جديدي را مطرح ساخته است:اهميت فرايند‌هاي محلي و جهاني، ظهور موسسات رسانه‌اي چند مليتي، اشكال نظام‌هاي اطلاع رساني زنجيره‌اي، اهميت آگهي هاي تبليغاتي فرا مليتي، چگونگي وقوع رسانه‌هاي چند مليتي و مطالعات فرهنگي در بافت روابط نژادي، طبقه‌اي و جنسيتي يا متمركز بر پراكنده‌گي هاي ملي؛ كاربرد رسانه‌هاي جديد توسط جنبش‌هاي اجتماعي مدني در تامين اهدافي همچون دفاع از حقوق انساني، صلح،حفظ محيط زيست.

- معرفي بخش‌هاي عمده نظريات و پژوهش‌هاي مربوط به ارتباطات بين‌الملل در نيمه دوم قرن 20، بررسي ويژگي‌هاي تحليلي و مفهومي رهيافت‌هاي متفاوت به ارتباطات بين‌المللي با ارجاع به بافت نهادي و سياسي اين مطالعه.

- در پايان با طرح دو سوال: چگونه مي‌توان به رغم ورود طيفي از سوالات و دغدغه‌ها از حوزه‌هاي مختلف علوم اجتماعي سهم متمايز يك رهيافت ارتباطي را حفظ كرد؛ و اينكه فقدان حمايت‌هاي نهادي معاصر از نظريه و پژوهش در ارتباطات بين‌الملل، چه آثاري دارد؛ اين فصل را به پايان مي‌برند.



مطالعات پروپاگاندو جنگ رواني

- پيچيده‌ترين سوال در مطالعه ارتباطات بين‌المللي، به خاستگاه سوالات، مفاهيم، نظريه‌ها و روش‌هاي عمده در اين حوزه مربوط مي‌شود.

- محدود شدن مسائل و اهداف ارتباطات جمعي بين‌المللي در قالب دو مجموعه از سوالات اجتماعي و سياسي (دهه 1930) در خصوص نقش و اهميت فرايند‌هاي ارتباطجمعي به طور كلي ،و توسعه مدل ارتباطي لاسول، به انضمام مفهوم «افكار عمومي» برگرفته از كار ليپمن و طرح سوالاتي در خصوص عوامل شكل دهنده افكار عمومي و نقش رهبران در شكل‌گيري و جهت‌يابي اين افكار.

- تلاش‌هاي تبليغاتي حزب سوسياليست ملي آلمان در دهه 1930 و شروع جنگ در اروپا كه تهديدي براي اروپا محسوب مي‌شد، فرصتي براي تحليل افكار عمومي و فرايند‌هاي ارتباط جمعي بكار گرفته شده در جنگ، فراهم ساخت.

- انجام تحقيقاتي در خصوص چگونگي بسيج توده‌ها و دست‌يابي به موافقت براي جنگ در سرزمين آمريكا و شيوه‌هاي در حال توسعه ارتباطات براي پاشيدن بذرشك،سوء ظن و اطلاع زدايي از گروه‌هاي دشمن، از جمله آثار اين دوره است.

- جنگ ‌رواني ‌ابزار مهمي در جعبه ابزار استراتژيست‌هاي نظامي، بويژه استراتژيست‌هاي اصلي ايالات متحده محسوب مي‌شد.

- از جمله ميراث جنگ رواني: بررسي ارتباطات جمعي و و آثار آن، مطالعه نظام‌هاي ارتباطي اتحاد جماهير شوروي يا ساير كشور‌ها، اصلاح تكنيك‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌هاي افكار‌سنجي، خلق افكار عمومي و تكنيك‌هاي مورد نياز براي مخاطبان آمريكا در مناطق مخالف، اصلاح مفهوم «گروه مرجع » و نظريه جريان دو مرحله‌اي.

- ارتباط دموكراسي با افكار عمومي در تقويت اهداف و ابزار‌هاي دولت دموكراتيك و اينكه اهداف ثابت دموكراسي از طريق ابزار‌هاي متناسب با نياز‌ها و فرصت‌هاي هر زمان تامين مي‌شود.

- طرح جنگ به عنوان نوعي سياست با ابزار ويژه(در 1984)

- طرح ارتباطات، عنوان نوعي جنگ مستمر با ابزار‌هاي مناسب

- ضرورت بررسي افكار عمومي در كشور‌هاي متفاوت و توسعه ابزار‌ها و تكنولوژيها براي تامين استيلاي ارزشهاي غرب به عنوان وظيفه پژوهشگران ارتباطات. اين ابزار‌ها عبارتند از مفاهيم، نظريه‌ها، روش‌هاي تحقيق و ويژگي‌هاي مشخص قلمرو ارتباطات بين‌المللي كه در هر شرايطي كاربرد دارند.                

ارتباطات و توسعه:نوسازي

- تفسير مسير پژوهش‌هاي مربوط به ارنباطات بين‌الملل از تاكيد بر كنترل افكار عمومي كشور‌ها به بسيج افكار عمومي و منابع كشور‌ها براي توسعه ملي.

- الگوي نوسازي توسعه بايد در بافت مجموعه‌اي از اهداف و غايات موجود در چارچوب جنگ سرد و كارگزاران دولتي داراي علايق سياسي ويژه كه عهده‌دار توسعه‌اند، مطرح شود.

- اهداف آمريكا از كمك به توسعه كشور‌ها، كنترل گسترش كمونيسم بود.به اعتقاد برخي انديشمندان پيشنهاد يك آينده يا جهت‌گيري براي كشور‌ها در راستاي رشد و رفاه اقتصادي پيشرفته مي‌تواند مصيبت‌هاي انساني را كه پايه‌اي براي پذيرش پيام‌هاي كمونيسم محسوب مي شوند تقليل دهد.

- از ديد كارشناسان، توسعه اقتصادي در جنوب نه فقط براي اين كشور‌هاكه در محدود سازي گسترش بين‌المللي كمونيسم نيز موثر است.

- نقش ارتباطات در توسعه و بهبود اقتصاد از طرق گوناگوني همچون: ايجاد فرصت براي آموزش‌هاي اجتماعي، تغيير نگرش‌هاي اجتماعي، تغيير رفتار‌ها و روابط اقتصادي موثردرافزايش‌‌‌‌كارايي‌كارگران؛استفاده‌بهينه‌ازتكنولوژي‌دربخش‌هاي‌تعليم و تربيت،بهداشت و درمان، كشاورزي؛ افزايش كارايي بازار؛ افزايش كارايي نهاد‌هاي دولتي، تامين انگاره‌هايي از اعمال و رفتار‌هاي معين با هدف تامين آموزش‌هاي اجتماعي، تغيير كارگزاراني كه بر پايه ارتباطات ميان فردي با افراد و گروه‌ها كار مي‌كنند، تقويت الگو‌هاي خاص نوآوري يا پذيرش تكنولوژي‌ها و فعاليت‌هاي جديد.

- تغيير موضع سازمان‌هاي بي‌المللي از برجسته‌سازي ارتباطات به عنوان يك ابزار تبليغاتي در رقابت‌هاي ميان ايالتي به يك ارتباط نهادي شده در سياست‌هاي بين‌المللي.

- تغيير شكل ارتباطات توسعه يافته در بافت تقسيم‌بندي شمال- جنوب ميان كشور‌ها    نقش نو‌سازي در انتقال رفتار‌هاي فرهنگي، اقتصادي و سياسي از مرز‌ها در لفافه يك مدل جهان‌شمول از توسعه.               

مطالعات ملي، توسعه نيافتگي و وابستگي

- پژوهش‌هاي معطوف به ارتباطات سياسي در ساير كشور‌ها و چگونگي تاثيرپذيري آنها از طريق كاربرد رسانه‌هاي ارتباط جمعي.

- واسطه شدن جنگ سرد كه زمينه انجام پژوهش‌هاي رسانه‌اي مقايسه‌اي را فراهم ساخته، مشكلاتي را براي معرفي بعد مقايسه‌اي مطالعات بين‌المللي پديد آورده است.

- مطالعات مقايسه‌اي در حوزه ارتباطات‌، تحت تاثير مطالعات مربوط به نوسازي، بيشتر جهان را در جرگه كشور‌هاي «سنتي» جاي داده است.

- جريان عمده پژوهش‌هاي سياسي مقايسه‌اي از دو مدل تحليل سيستم‌ها (= ملاحظه هر كشور به عنوان يك نظام منحصر بفرد) و عرضه اعتبار علمي اجتماعي از طريق كاربرد مدل‌‌هاي كمي، تاثير پذيرفته است.  

-         وابستگي سرعت و كندي نرخ رشد و توسعه اقتصادي در بخش‌هاي متفاوت جهان به يكديگر.

-         نقش برنامه‌هاي پخش مستقيم ماهواره‌اي به عنوان يك چالش با حاكميت ملي و نقش قوانين بين‌المللي در برخورد با مشكلات موجود در ارتباطات بين‌المللي( همچون كاربرد وسايل ارتباطي، حقوق ارتباط و تبليقات مخالف)، توازن جريان‌هاي خبري  و وسايل سرگرمي، از جمله مواضع مورد بحث انديشمندان.

-         همسويي طرح سوالات معطوف به ارتباطات بين‌المللي با منازعات گسترده بر سر روابط قدرت.

-         رابطه ميان ارتباطات و جامعه و نيز عدم توازن بين‌المللي و نابرابري در جهت‌گيري و محتواي جريان‌هاي اطلاعاتي و ارتباطاتي، از جمله مواضع مورد بحث يونسكو( در كميسيون1976) و انعكاس يافته در كتاب«يك جهان و چندين صدا»

-         تقويت سياست‌هاي ارتباطي، رشد حرفه‌اي روزنامه‌نگاران؛ حقوق، مسئوليت و اخلاق روزنامه نگاران، تقويت خود اتكايي ملي نظام‌هاي رسانه‌اي؛ از جمله موارد پيشنهادي گزارش كميسيون يونسكو براي مقابله با اين عدم توازن.

 نظام ارتباطي و اطلاع رساني جهان جديد(nwico) و بحران‌هاي بين‌المللي

-         بوجود آمدن دورهيافت معين به پژوهش‌هاي ارتباطات بين‌المللي و حمايت نهادي از پژوهش‌هاي ارتباطي بين‌المللي در واكنش به كتاب «يك جهان و چندين صدا».

-         توام شدن تاكيد بر تقويت حاكميت ملي (=استقلال و خود مختاري) در قلمرو ارتباطات با تلاش براي تقويت جريان حرفه‌اي شدن در ميان كارشناسان رسانه‌اي و دموكراتيزه شدن نظام‌هاي رسانه‌اي.

-         مفروضات اصلي و زير بنايي، درك نياز به نهاد‌هاي ملي قدرتمند براي تقويت و دفاع از كارشناسان رسانه‌اي، تامين دستيابي دموكراتيك به رسانه‌ها، رشد ايده حقوق ارتباطي به عنوان يك حق انساني را منعكس ساخت.

-         بروز بحران سلطه غرب در دهه 1980، تحت تاثير جنگ سرد جديد، بحران بدهي، افزايش هزينه‌هاي نظامي، تقليل كمك‌هاي رسمي توسعه و زوال نسبي اين بحران در پايان اين دهه به واسطه فروپاشي اتحاد جماير شوروي و توزيع قدرت كشور‌هاي در حال توسعه مرسوم به گروه 77 و شكل‌گيري توافق عام بر سر تعرفه‌ها و تجارت، بانك جهاني، سازمان ذخيره پولي بين‌المللي به عنوان شاخص‌ترين سازمان‌هاي بين‌المللي.

-         سوق يابي الگوي پژوهش‌هاي ارتباطات بين‌المللي به ارتباط از را دور (مخابرات) براي توسعه و تاكيد بر شبكه مخابراتي دو سويه و نقش اين ارتباط در تقويت ثمر بخشي و كارايي اقتصادي، انسجام اجتماعي و سطوح مشاركت اجتماعي (در دهه 1990) .

-         برخورداري كشور‌هاي صنعتي از امكانات مخابراتي و خدمات تلفني گسترده در مقايسه با كشور‌هاي در حال توسعه و نقش آن در توسعه بويژه در كاهش هزينه‌هاي ناشي از مسافرت و زمان و ارسال خدمات ويژه به مناطق روستايي.

-         هدف عمده مبادلات بين‌المللي ارائه شرايط نسبتا مشابه با كشور‌هاي توسعه يافته به كشورهاي كمتر توسعه يافته است.

-         اولويت ارتباطات مخابراتي در توسعه همسو با تلاش نهاد‌هاي بين‌المللي براي تشويق سرمايه گذاري و خصوصي سازي موسسات مخابراتي در بخش‌هاي مختلف جهان.

-         امكانات ارتباطي در توصيه به يكپارچگي ملي و توسعه اجتماعي و يكپارچه سازي بخش‌هاي اقتصادي كشور‌هاي جهان سوم در اقتصاد سياسي جهاني نقش مهمي ايفا مي‌كنند.   

دهه 1990، از ارتباطات بين‌المللي تا ارتباطات چند مليتي و از ارتباطات چند مليتي تا ارتباطات جهاني

-         تجزيه برخي دولت- ملت‌ها در پايان جنگ سرد و شكل‌گيري برخي دولت - ملت‌هاي جديد در آغاز دهه 1990.

-         ملت سازي در كشور‌هاي سابقا كمونيستي مستلزم شكل‌گيري نهاد‌هاي اقتصاد بازار، دموكراسي‌هاي اداري، برنامه‌هاي تغيير آموزشي يا اجتماعي با هدف خلق انسان‌هاي جديد، سرمايه دار كار‌آفرين، مصرف كننده و شهروند جديد و نيز تغيير نگرش مديران و تصميم‌سازان بازار است.

-         شركت عالمان اجتماعي در نقش حقوق‌دان، مدير،اقتصاد‌دان،مشاور شغلي، تغيير اجتماعي و نهاد سازي.

-         نقش مهم اقتصاد سياسي و ارتباطات و توسعه در دهه گذشته و تركيب اين حوزه با مطالعات مربوط به دولت، رقابت‌هاي درون ايالتي، تجارت، سرمايه گذاري در خدمات ارتباطي، جامعه مدني، موسسه رسانه‌اي فراملي و مقايسه نمونه‌هاي ملي در بافت ليبراليسم مشترك سياست‌هاي ارتباطي.

-         تاثير چالش‌ها و مناظرات ميان نظام ارتباطي و اطلاع رساني جهان جديد( nwico) و يونسكو در يك چارچوب جغرافيايي سياسي از سياست‌هاي قدرت بين‌المللي.

-         طرح موضوع جهان اطلاعات و ارتباطات بين‌المللي در چارچوب كشمكش ميان دولت – ملت‌ها بر سر قدرت و پرستيثر در سياست‌هاي جهاني.

-         ورود برخي نظريات و پژوهش‌ها از قلمرو اقتصاد سياسي بين‌المللي و مطالعات سياسي به حوزه ارتباط جمعي.

-         ادعاي تحليل‌گران حقوقي و اقتصادي از منظري آرمان‌گرايانه و و بيشتر جبري و تكنولوژيكي مبني بر اينكه دولت يا سياست‌هاي ملي و توافق‌هاي بين‌المللي، براي اعطاي قدرت به تكنولوژي‌هاي ارتباطات جديد جهت انتقال ارتباطات ومعاملات از وراي مرز‌ها؛ نقش اندكي دارند.

-         نقش مهم تكنولوژي‌هاي ارتباطي به عنوان يك عامل اقتصادي و تسهيل كننده تجارت بين‌المللي و تاكيد اقتصاد دانان بين‌المللي برمنافع ناشي از تجارت آزاد و سرمايه‌گذاري در تكنولوژي‌ها و خدمات ارتباطي (در توسعه اقتصادي) و ضرورت توافق بين‌المللي بر حفظ آزادي اين تعاملات.

-         تاكيد بر نقش ارتباطات به عنوان يك تكنولوژي قدرت بخش و زير ساختي براي انجام ساير خدمات همچون نقش مخابرات يا تكنولوژي‌ها و خدمات ارتباطي در رشد و توسعه اقتصاد جديد.

-         نقش نظريه‌هاي ارتباطات بين‌المللي در بررسي پيچيدگي روابط ميان دولت‌ها، گروه‌هاي اجتماعي مدني و سازمان‌هاي بخش خصوصي و نيز نقش كاربرد‌هاي تكنولوژي اطلاعاتي و ارتباطي جديد در تغيير كنش‌گران و كنش‌هاي تعيين كننده سياست‌هاي بين‌المللي و فرهنگ جهاني.

-         تكنولوژي هاي ارتباطات بين‌المللي علاوه بر بررسي ارتباط ميان دولت‌ها و يك دولت باجمعيت‌هاي وابسته به ساير دولت‌ها در بررسي گروه‌هاي شهروندي از كشور‌هاي مختلف كه در خصوص موضوعاتي همچون شناسايي حقوق بشر،خود مختاري، حفظ محيط زيست، بهداشت و ايمني كارگران يا مخالفت با سلاح‌هاي شيميايي، منابع زميني و موافقت‌هاي تجاري فعاليت مشترك دارند، نيز نقش قابل توجه ايفا مي‌كنند. 

 

اقتصاد سياسي ارتباطات معاصر

-         تاكيد پژوهش‌هاي اقتصادي سياسي بر الگوي منسجمي از فرايند‌هاي قدرت قانوني /سياسي رسمي، روابط اقتصادي(توليد، مالكيت و دادو ستد) و الگوهاي اجتماعي و نيز تاكيد بر مولفه‌هاي سازنده اقتصاد سياسي- جهاني ارتباطات.

-         از جمله تغييرات واقع شده در اين پژوهش‌ها، آزمون بنگاه‌ها و صنايع رسانه‌اي و استراتژيها و فعاليت‌هاي اين بنگاه‌ها –دست كم به عنوان يك پيش فرض- به صورتي مجزا از ارتباط ضروري با علايق ملي خاص.

-         مطالعات صنعتي نشان‌گر آن است كه بخش‌هاي رسانه‌اي خاص يا بنگاه‌هاي رسانه‌اي مثل مخابرات يا تلويزيون بر يك بنيان جهاني سازمان يافته‌اند.

- دولت‌هاي ملي (home) بايد همچون دولت‌هاي رقيب براي حفظ فعاليت‌هاي مفيد، ايجاد انگيزه‌هاي ماليات دهي و ساير الزامات براي حفظ مشاغل و سرمايه گذاري در بنگاه‌هاي رسانه‌اي فراملي مستقر در كشورشان، رقابت كنند.

 

-         دومين تغيير جهت در پژوهش‌هاي اقتصاد سياسي، روي آوردن به بررسي موضوعات ملي همچون صنعت و تغيير خط مشي و نيز بررسي ويژه فرايند‌هاي خصوصي سازي قانون زدايي و آزاد سازي بر پايه‌هاي ملي – نه به عنوان يك فرايند جهاني يكسان سازي – است.

 

-         انتشار كتابچه‌هايي در خصوص رسانه‌هاي موجود در كشور‌هاي آسيايي با تاكيد بر صنايع و سياست‌هاي رسانه‌هاي جمعي توسط ايل نوام در سالهاي 1992-1999.

-         توجه به نقش زياد اقتصاد سياسي در بازتوليد علاقه به نظام‌هاي فرهنگي و مصرف و كاربرد توليدات و خدمات فرهنگي و اطلاعاتي.

-         تغيير جهت مطالعات يونسكو از مطالعات ملي و جريان اخبار و برنامه‌هاي سرگرمي ملي به بررسي صنايع فرهنگ و ارتباطات و صنايع تلويزيون جهاني.

-         بررسي ارتباط ميان توليد و بازار يابي و فرهنگ بر يك بنيان جهاني از طريق بررسي بنگاه‌هاي خاص و استراتژي‌هاي آنها توسط بارنت و كاوانا(1994)

-         وجود نوعي تقابل ساده و بنيادين ميان محصولات و خدمات فرهنگي جهاني با محصولات محلي از نظربنيجامين باربر(1995)

-         نقش ديالكتيك محلي- جهاني در بازتوليد تقابل ميان سنت و مدرنيته در شكلي جديد و متمايز از تركيب آثار و اشكال در نمود‌هاي رسانه‌اي و فعاليت‌هاي فرهنگي.

بحث و نتيجه‌گيري

-         كاربرد اخير مطالعات سياسي، و چشم انداز‌هاي اقتصادي و اقتصادي- سياسي در پژوهش‌هاي ارتباطات بين‌المللي.

-         انجام فعاليت در ارتباطات بين‌المللي برفرايند‌هاي طولاني مدت و جهاني، اعم از تكنيكي،اقتصادي، فرهنگي و ارتباط آنها با تجربه محلي و ويژه با بهره‌گيري از منابع متعدد موجود در علوم اجتماعي.

-         شكل‌گيري معاني و هويت‌هاي ميان ذهني مشترك به عنوان هسته ملي گرايي و گوهر تعلق به يك جامعه ملي.

-         طرح دولت – ملت به عنوان واحد اصلي تحليل در مطالعه ارتباطات مقايسه‌اي و بين‌المللي،

-         عطف توجه ديويد هاروي به پست مدرنيسم از طريق ارجاع دهي به نقش اقتصاد سياسي، فرهنگ و تكنولوژي در انعكاس و شكل‌گيري تجربه در حال تغيير زمان و مكان.

-         توجه دادن به اهميت ارتباطات در فرايند ملت سازي.

-         لوازم مهم مطالعه هاروي در بررسي تكنولوژي‌هاي ارتباطي و تجربه مكان جغرافيايي و نيز در هدايت تلاش‌ها به جاي دادن مطالعات رسانه‌اي و فرهنگي دريك بافت ملي – جهاني جديد.

-         ارتباط بسياري از اشكال محلي، اجتماعي و هويتي خاص با شبكه‌هاي اجتماعي، اقتصادي و تكنولوژيكي،شكل دهنده به اقتصاد سياسي جهاني جديد،در يك جامعه شبكه‌اي از نظر كاستل.

-         تعريف رشته‌هاي آكادميك بر اساس مفاهيم، نظريه‌ها و روش‌ها به جاي موضوعات

-         ارتباط مطالعه ارتباطات بين‌المللي با يافت سياسي و عملكرد سازمان‌هاي بين‌المللي.

-         ضعيف شدن مطالعات اطلاعات بين‌المللي در خصوص موضوعات اقتصادي، سياسي و تكنولوژيكي مورد مطالعه در قلمرو‌هاي خاص.

-         توجه سازمان‌هاي بين‌المللي درگير در بازسازي پست كمونيسم به حقوق دانان، اقتصاد‌دانان ، مشاوران شغلي به جاي انديشمندان ارتباطات.

-         تاثير مطالعات بين‌الملل بر مطالعات سياسي، تحليل‌هاي نهادي و مطالعات صنعتي.